ul. B. Chrobrego 3a,
64-100 Leszno

Folklor – geneza pojęcia i jego funkcje

„Folklor” to termin powszechnie dziś znany i używany, by jednak wyjaśnić jego pochodzenie i znaczenie należy sięgnąć do XIX wieku.

                W 1846 roku William Thoms, angielski zbieracz „starożytności litera-ckich”, zaproponował, aby dotychczasowe określenia: „starożytności ludowe” czy „literatura ludowa” zastąpić pojemnym angielskim terminem „folklore”. Thoms zakładał, iż pojęcie to będzie określało szeroko pojętą wiedzę ludu: jego zwyczaje i obrzędy, sposób życia i obyczaje, zjawiska przyrodnicze oraz litera-turę ustną (ballady, przysłowia). Jego następcy zawęzili pojęcie „folk” (lud) do duchowej kultury warstwy chłopskiej. W Europie tak właśnie rozumiany był folklor.[1]

                Współcześnie nie wiąże się już pojęcia „folk” (lud) tylko z warstwą niewykształconą czy chłopską. W latach 60. XIX wieku wybitny amerykański folklorysta Alan Dundes odniósł ten termin do każdej grupy ludzkiej, połączo-nej co najmniej jednym wspólnym czynnikiem. Tak więc, osoby należące do kapel dudziarskich, połączone wspólnymi zainteresowaniami, sposobem spę-dzania wolnego czasu, grą na charakterystycznych instrumentach, strojem ludo-wym oraz repertuarem muzycznym, a także specyficzną tradycją ludową za-korzenioną na terenach Wielkopolski, reprezentują folklor regionu.

                Termin Williama Thomsa w angielskim brzmieniu przyjęty został przez wszystkie europejskie języki. Określenie „folklor” zatem stało się uniwersal-nym określeniem materiału naukowego, a „folklorystyka” nauką bazującą na tymże materiale.

                W Europie wiedza o folklorze jako odrębna dyscyplina naukowa wyo-drębniła się w połowie XIX wieku. Sygnałem pierwszych polskich zaintere-sowań ludoznawczych była rozprawa Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego „O Sło-wiańszczyźnie przed chrześcijaństwem”, pochodząca z 1818 roku. Był to po-czątek zbieractwa podań i pieśni chłopskich. Folklorystyczne przekazy chłop-skie zbierane były już kilkadziesiąt lat przed pojawieniem się na ziemiach pol-skich terminu „folklor”.[2]

                Na gruncie polskim „folklor” był pojęciem obejmującym swym zasięgiem wiele zjawisk kultury materialnej, społecznej i duchowej, odnoszącym się       w przeważającej mierze do tradycji chłopskich. Do rozszerzenia zakresu tego terminu przyczynił się Julian Krzyżanowski, według którego: „materiał, nazy-wany folklorem, obejmuje zjawiska z dziedziny ustalonych zwyczajów ogól-nych, powszechnych, niejednostkowych, zwłaszcza zwyczajów o charakterze obrzędowym; następnie zjawiska z dziedziny wierzeń demonologicznych, me-teorologicznych, medycznych, zawodowych i wszelkich innych, wreszcie zja-wiska z dziedziny kultury artystycznej, muzyczno-słownej, z grubsza odpowia-dające pojęciu literatury ustnej.”[3]

                Folklor, ze względu na swą społeczną i kulturową rolę, ma charakter wielo-funkcyjny. Wymienić należy tu następujące funkcje: estetyczną, etyczną, dyda-ktyczną, psychospołeczną, magiczną, ludyczną, polityczną. Podtrzymuje rów-nież świadomość regionalną i narodową.

                „Folklor (…) to twórczość przekazywana z pokoleń na pokolenia, ciągle jednak przetwarzana, a zarazem stale tworzona od nowa w odpowiednich sytuacjach. Folklor stanowią te dobra kulturowe, które spełniały i pełnią w ży-ciu szereg konkretnych funkcji, zaspokajają okreś­lone potrzeby w życiu czło-wieka. Zaklęcie słowne dawało w przeko­naniu działających moc wpływania na siły przyrody i miało sprowa­dzać pożądane skutki. Przysłowia były >>mądro-ścią narodów<<, poda­nia i legendy stwarzały wizje przeszłości i pełniły rolę artystycznej fabuły. Zagadki i bajki ćwiczyły umysł, dawały moralną saty-sfakcję i stanowiły namiastkę swoistej filozofii życia. Żart, satyra, kawały, ane-gdoty były zarówno satyrą życiową, rozwiązywały wiele konkret­nych sytuacji, jak i umilały życie. Twórczość dramatyczna (jasełka, pochody kolędników, Herodów, maszkar) zaspokajała potrzebę wi­dowisk i przeżyć dramatycznych. Najwięcej zaś treści folklorystycz­nych zgromadziło się dookoła zwyczajów      i obrzędów: rodzinnych, dorocznych, zawodowych, oraz wokół motywów reli-gijnych. (…) Pieśń, taniec i mu­zyka były z sobą ściśle powiązane, dawały mo-żność indywidualnego pokazu, a zarazem twórczości, podniecały, egzaltowały, uruchamiały wszystkie sprężyny ciała i ducha w swoistej ekspresji folklo-rystycznej.”[4]

                Estetyczny wpływ folkloru na dane środowisko zależy od poziomu wra-żliwości artystycznej i twórczej interpretacji danych jednostek. Celem odtwa-rzania i tworzenia folkloru jest estetyczne oddziaływanie, które wpływa rów-nież na rozumienie kultury danej społeczności. „Przekazy folklorystyczne po-budzały wyobraźnię, uwrażliwiały artystycznie słuchacza, dawały okazję prze-życia czegoś innego, niż oferuje codzienność; wychowawczo kształtowały wrażliwość. (...) Przekaz folklorystyczny okazał się również źródłem inspiracji profesjonalistów poetów i pisarzy, malarzy i kompozytorów – dlatego też folk-lor spełnia estetyczną funkcję w całej kulturze narodowej, często przekraczając granice terytoriów etnicznych. Nie bez znaczenia jest wpływ folkloru na twór-czość tak zwanych nieprofesjonalistów, tworzących po amatorsku.”[5]

                Funkcja etyczna folkloru polega przede wszystkim na przekazywaniu
i nauczaniu życiowych mądrości. Jest ona związana z wzorcotwórczą funkcją, której zadaniem jest przekazywanie wzorów i modeli zachowań, symbolicz-nych nakazów, zaleceń związanych z moralnymi zasadami postępowania. Fun-kcja etyczna obejmuje podtrzymywanie i przestrzeganie pewnych określonych wzorców zachowań, które akceptowane są przez środowisko. Dzięki pieśniom, przysłowiom, bajkom, anegdotom zawierającym morały, wyrażona zostaje aprobata tych, którzy stosują się do danych norm społecznych zachowań lub dezaprobata tych, którzy naruszają dane normy. Nie należy przekazu folklo-rystycznego utożsamiać jednak z kodeksem norm moralnych. Literatura lu-dowa, na przykład ballada z końcowym morałem, może dać nam jednak wiele wskazówek, może ukazać konsekwencje nieprzestrzegania danych norm, zasad obyczajowych czy etycznych. Dydaktyczna rola folkloru ściśle związana jest  z funkcją wzorcotwórczą. Oddziaływania folkloru na środowisko (związane na przykład z pamiętnikami czy też podaniami historycznymi) dają nam szerszą wiedzę na temat światopoglądu nosicieli folkloru, ich losów dziejowych, ów-czesnych warunków geograficznych i tym podobne.

                W przeszłości folkloryzm był elementem łączącym kulturę ludową z kulturą ogólnonarodową. Folklor pełnił więc funkcję polityczną jako wyraz walki        o niepodległość, o nadanie polskiej kulturze ludowej rangi narodowej.[6] Kultura ludowa zawsze uwikłana była w problemy polityczno-narodowe, które z kolei miały wpływ na postawy patriotyczne, kształtowanie idei narodowych, poza tym wiązały się też z walkami narodowo-wyzwoleńczymi.[7]

                Jedną z ważniejszych funkcji folkloru jest podtrzymywanie tożsamości narodowej. W dziejach narodu polskiego, zwłaszcza w okresie rozbiorów, fol-klor odegrał ogromną rolę. Był ostoją polskiej narodowości, podtrzymywał pol-skie tradycje, był lekarstwem na unifikacyjne procesy masowej kultury.[8]

                Współczesne społeczeństwo nie chce odcinać się od swej kulturowej przeszłości. Tym samym, w pewien sposób uznaje dawną i współczesną war-tość tradycji ludowych; choć w zmienionej formie, ale chce je zachować. Oczy-wistym jest, iż funkcje dawnego folkloru nie odpowiadają już w swojej „czy-stej” postaci zadaniom i potrzebom współczesnego życia. Istotne jest jednak za-uważanie i docenianie powiązania z tradycją ludową. Nie wolno nam wypierać się folklorystycznych tradycji, ani też bezrefleksyjnie ich przyjmować.[9]

                W czasach szybkiego rozwoju nauki i techniki, w dobie intensywnej gonitwy za pieniądzem, w świecie zdominowanym przez media, telefony komórkowe i broń masowego rażenia, niewielka garstka ludzi pamięta jednak, docenia i dba o to, żeby przetrwały wyjątkowe, regionalne tradycje. Dziś fol-klor, w większym czy mniejszym stopniu, spełnia swoje funkcje. Jego kultu-ralne i estetyczne oddziaływanie nie straciło swej mocy do dnia dzisiejszego. W XXI wieku ogromne znaczenie ma również odrębność regionalna. Ważna staje się umiejętność zachowania, podtrzymania takich tradycji, czyniących nas wyjątkowymi i wyróżniających nas spośród innych regionów kulturowych. Szerzej, ważne staje się podtrzymanie tradycji typowo polskich, które są znakiem rozpoznawczym naszego kraju. W naturalny sposób do dziś prze-trwały tylko tradycje, obrzędy, zwyczaje przyciągające swą atrakcyjnością oraz te, zachowujące aktualność, które są ponadczasowe. Takie, które znalazły swo-ich odbiorców i propagatorów, ludzi przekazujących je starszemu i młodszemu audytorium w sposób staranny i atrakcyjny.

                Do szczególnie atrakcyjnych, także dla współczesnego twórcy i odbiorcy, przejawów folkloru należy niewątpliwie muzyka ludowa.

 

Źródło:

Karina i Michał Umławscy, Między przeszłością a teraźniejszością... 30 lat działalności Dziecięco-Młodzieżowej Kapeli Dudziarskiej w Lesznie, Leszno 2013